Als Tuin van de Maand april heeft de Commissie Groen Erfgoed gekozen voor de Mariatuin Maastricht (Open Tuinen Gids 2026, nr. 407). Deze ‘hortus conclusus’ wordt omsloten door de muren van de indrukwekkende Onze-Lieve-Vrouwebasiliek in het spirituele en culturele hart van Maastricht. Vanaf 2025 is hij met veel liefde en toewijding volledig opnieuw ingericht.

Lange geschiedenis
De geschiedenis van de plek gaat terug tot de Romeinse tijd; in een hoek zijn nog de resten zichtbaar van de Romeinse muur die ooit het Castellum van Maastricht omringde.

Het kerkgebouw is een prachtig voorbeeld van Romaanse bouwkunst: ronde bogen, robuuste muren en kleine ramen. Karakteristiek is het westportaal, herkenbaar aan de twee kleine torentjes. In de kerk bevindt zich in de absis een bijzondere reeks rijk gebeeldhouwde kapitelen uit de twaalfde eeuw, uniek in Europa. In de kruisgang zijn de stenen grafmonumenten in de vloer verwerkt. De talrijke relieken in de schatkamer zijn in kostbare houders bewaard. Een deel ervan dateert nog uit de middeleeuwen. Beroemd is ook de Kapel van Merode, waarin het pauselijk gewijde beeld van Maria Sterre der Zee een plekje heeft.

Links en rechts: buitenkant van de Onze-Lieve-Vrouwebasiliek, midden: het beroemde Mariabeeld in de Kapel van Merode ofwel de Kapel van Maria Sterre der Zee

Planten als bruggenbouwers
De tuin werd aan begin van deze eeuw gerenoveerd. Hij was niet vrij toegankelijk was voor publiek en er was behoefte aan een nieuwe aanplant die de uitstraling van de O.L.Vrouwe basiliek zou ondersteunen.

Een mooie aanleiding voor de gewenste renovatie was de zevenjaarlijkse Heiligdomsvaart die in 2025 zou plaatvinden in Maastricht. Dit religieuze en historische evenement ontstond in de middeleeuwen uit de populaire bedevaarten naar het graf van Sint Servaas. Na een onderbreking vanaf de Reformatie wordt dit sinds 1874 weer volop gevierd en ondernemen pelgrims van over de hele wereld dan de reis naar de stad. In 2025 was het thema ‘Wees een bruggenbouwer’. In de aanloop hier naartoe namen Liesbeth Brans, lid van het kerkbestuur, en tuinontwerper Vera Kardaun het initiatief om de pandtuin om te vormen naar een Mariatuin, met planten en bloemen als letterlijke en figuurlijke bruggenbouwers tussen verleden en heden, tussen mens en natuur en tussen verschillende culturen.

De tuin wordt volledig omsloten door de kerk

Historisch onderzoek
Bij het maken van het aangepaste ontwerp en beplantingsplan waren er geen historische schetsen of andere documenten beschikbaar die vertelden hoe de tuin in vorige eeuwen eruit zag en werd gebruikt. Wel kon Vera putten uit diverse geschreven bronnen over middeleeuwse (klooster)tuinen en de nuts- en geneesplanten van eertijds. Bijvoorbeeld de zogeheten Capitulare de Villis, een verordening van Karel de Grote voor het beheer van de koninklijke landgoederen en de plattegrondschets voor een middeleeuws klooster ontdekt in Sankt Gallen. Bepaalde planten werden bijzonder gewaardeerd en geroemd vanwege hun nuttige werking en krijgen in de religie een symbolische betekenis mee.  Zo worden onder andere de lelie en de roos traditioneel beschouwd als ‘Mariaplanten’. Voorbeelden hiervan zijn te zien in de schatkamer en de basiliek.

Vera Kardaun en Liesbeth Brans lieten zich bij hun ontwerp inspireren door de bloem- en bladmotieven op textiel (o.a. liturgische gewaden) en religieuze objecten in de schatkamer van de basiliek

Een tuin vol betekenis
De Mariatuin is gelegen binnen de kerkmuren en geometrisch ingedeeld in vier vakken met loopruimtes ertussen, een traditionele verwijzing naar de vier rivieren in de Hof van Eden. Centraal in de tuin bevindt zich een levensbron in de vorm van een achthoekig waterornament. Drie grote plantenbakken markeren de achterzijde van het perceel.

De vakken zijn gevuld met planten die bloeien in de kleuren wit en blauw, met rode accenten, een verwijzing naar Maria. Daarbij is gekozen voor soorten en variëteiten die qua vorm en uitstraling zo dicht mogelijk bij de oude soorten en rassen liggen, zoals pioen, akelei, anjer, veronica, mariadistel en varen. Witte doorbloeiende stamrozen vormen een verbinding tussen de vier vakken. Ook geur is een van de symbolische aspecten die in de pandtuin aandacht krijgt. Door de omslotenheid blijven de heerlijke geuren van onder meer lelietjes-van-dalen, lelies, irissen en wilde narcissen lang hangen.

Vrijwilligers aan het werk. Links: ontwerper Vera Kardaun laadt planten uit haar aanwagen. Tweede van rechts: vaste vrijwilliger Guido Montulet vult de bloembakken met op de achtergrond Monseigneur Jan Vries. Rechts: Liesbeth Brans aan het wieden

De tuin is op 13 mei 2025 officieel geopend en ingezegend door Monseigneur Jan Vries, de pastoor van de Onze Lieve Vrouwebasiliek. Sindsdien vormt hij een oase van serene rust en bezinning voor bezoekers uit Maastricht en ver daarbuiten, die een mis bijwonen, een kaars aansteken in de nabijgelegen kapel, de kunstschatten in de schatkamer komen bewonderen of gewoon willen genieten en uitrusten op een van de bankjes.

De komende jaren zal de tuin steeds uitbundiger bloeien en groeien. Het onderhoud gebeurt door vrijwilligers.

Witte lelies en hemelsblauwe cichorei verwijzen symbolisch naar Maria

Praktische informatie
De Mariatuin is dagelijks open van 11.00 uur tot 17.00 uur, tijdens diensten vanaf 12.00 uur. Tijdens religieuze ceremonies of bijeenkomsten is hij gesloten. Ingang via het Onze Lieve Vrouweplein, bij de kapel van Maria Sterre der Zee. Volg de route naar de schatkamer en vervolgens naar de tuin. Rondleidingen zijn op afspraak mogelijk.

Op een steenworp afstand ligt de Tuin van de Familie Slijpen (Open Tuinengids nr. 429), die in januari onze Tuin van de Maand was.

(c) foto’s: Liesbeth Brans, Lydia Beerkens, Chris Pieterse en Vera Kardaun. Foto buitenkant basiliek rechts W. Bulach, links Gerd Eichmann, beide CC BY-SA 4.0, via Wikimedia Commons